Si të blesh pronë në Kosovë

Fillo me një listë të gjerë dhe ngushtoje me filtra: qyteti dhe lagjja, sipërfaqja, dhomat, kati, ashensori dhe parkingu. Në Strehëza i sheh në një vend shpalljet e agjencive, ndërtuesve dhe pronarëve, secila me burimin e vet.

Para se të flasësh për çmim, shiko sa kushtojnë pronat e ngjashme në të njëjtën lagje. Raporti i çmimeve tregon medianën e çmimit për m² dhe të qirasë sipas qytetit dhe lagjes, i llogaritur çdo ditë nga shpalljet aktive. Mund të shohësh edhe banesat në shitje sipas qytetit.

Dokumenti kryesor është certifikata e pronës, që tregon kush është pronari i regjistruar dhe të dhënat e parcelës ose të njësisë. Në shpallje shpesh shkruhet “me fletë poseduese”, që zakonisht do të thotë se prona është e regjistruar në kadastër. Mos u mjafto me fjalën: kërko ta shohësh dokumentin.

Certifikatën e lëshon Zyra Kadastrale e komunës ku ndodhet prona, dhe ajo mund të nxirret edhe online në platformën eKosova, për përdoruesit me nivelin 2 të verifikimit. Sipas Agjencisë Kadastrale të Kosovës, certifikatën e merr bartësi i së drejtës mbi pronën, ose dikush tjetër me autorizim të veçantë me shkrim prej tij. Prandaj kërkoja shitësit një certifikatë të nxjerrë së fundmi.

Çfarë të kontrollosh në certifikatë dhe te shitësi:

• Emri i pronarit në certifikatë përputhet me letërnjoftimin e personit që shet. Nëse shet dikush tjetër në emër të tij, kërko autorizimin e vërtetuar.
• Nëse prona ka disa bashkëpronarë, për shitjen e të gjithë pronës duhet pëlqimi i secilit prej tyre.
• Sipërfaqja dhe të dhënat e parcelës ose të banesës përputhen me atë që të ofrohet. Për tokë dhe shtëpi kërko edhe kopjen e planit, që tregon kufijtë e parcelës.
• Prona nuk ka hipotekë ose barrë tjetër. Pyete noterin si kontrollohet kjo para nënshkrimit.
• Për ndërtimet e reja, ndërtimi ka leje ndërtimi nga komuna.

• Shko në orë të ndryshme të ditës: drita, zhurma dhe parkimi ndryshojnë shumë nga mëngjesi në mbrëmje.
• Kontrollo lagështinë në mure dhe tavane, dritaret, instalimet e ujit dhe rrymës, dhe si ngrohet banesa.
• Në banesa, pyet për shpenzimet e përbashkëta të hyrjes, për ashensorin dhe kush e mirëmban ndërtesën.
• Kërko faturat e fundit të rrymës, ujit dhe mbeturinave, që të shohësh shpenzimet dhe nëse ka borxhe të papaguara.
• Për tokë, kontrollo qasjen në rrugë, rrymën dhe ujin, dhe pyet në drejtorinë e urbanizmit të komunës çfarë lejohet të ndërtohet në atë parcelë.

Kur bie dakord për çmimin, shpesh lidhet një marrëveshje paraprake dhe jepet kapari. Shkruaje gjithçka: çmimin e plotë, shumën e kaparit, afatin për kontratën te noteri, mënyrën e pagesës dhe çfarë ndodh nëse njëra palë tërhiqet.

Sipas rregullit të zakonshëm për kaparin, nëse tërhiqet pa arsye ai që e ka dhënë, e humb kaparin; nëse tërhiqet ai që e ka marrë, mund t’i kërkohet ta kthejë të dyfishtë. Që të mos ketë mosmarrëveshje më vonë, shkruaje qartë në marrëveshje.

Kontrata e shitblerjes së një prone të paluajtshme në Kosovë lidhet te noteri. Noteri i identifikon palët, kontrollon dokumentet, ua lexon kontratën dhe e vërteton atë.

Zakonisht kërkohen:

• Letërnjoftimi ose pasaporta e blerësit dhe e shitësit.
• Certifikata e pronës e nxjerrë së fundmi.
• Dëshmia që tatimi në pronë është paguar.
• Autorizimi i vërtetuar, kur njëra palë përfaqësohet nga dikush tjetër.
• Pëlqimi i bashkëpronarëve, ose i bashkëshortit kur prona është fituar gjatë martesës, kur kërkohet.

Lista e saktë varet nga prona dhe nga noteri, prandaj telefonoje noterin disa ditë më parë dhe pyete çfarë të sjellësh dhe sa është tarifa. Lexoje kontratën me kujdes: çmimi, mënyra dhe afati i pagesës, dita e dorëzimit të çelësave dhe gjendja në të cilën dorëzohet prona duhet të jenë të shkruara.

Prona kalon në emrin tënd kur regjistrohet në regjistrin e pronës te Zyra Kadastrale e komunës. Pyete noterin nëse e dërgon ai kërkesën për regjistrim apo duhet ta dorëzosh vetë.

Sipas Agjencisë Kadastrale të Kosovës, zyra kadastrale duhet t’i përgjigjet kërkesës për regjistrim brenda 15 ditësh nga pranimi i saj. Nëse regjistrimi refuzohet, brenda 30 ditësh mund të kërkosh rishqyrtimin te zyra kadastrale, dhe pastaj te Agjencia Kadastrale e Kosovës.

Pas regjistrimit, nxirr certifikatën e re të pronës dhe kontrollo që emri yt është shënuar saktë. Kalo në emrin tënd edhe kontratat e rrymës, ujit dhe mbeturinave, dhe mbaj mend që tatimi në pronë paguhet çdo vit në komunë.

Bankat në Kosovë ofrojnë kredi për blerjen e banesës ose të shtëpisë, ku prona vihet si garanci (hipotekë) deri sa të shlyhet kredia. Kushtet ndryshojnë nga banka në banka, prandaj krahaso disa oferta.

• Kërko miratimin paraprak të kredisë para se të japësh kapar, që ta dish sa mund të marrësh.
• Krahaso koston e plotë: normën e interesit, nëse është fikse apo e ndryshueshme, tarifat, sigurimet dhe shumën totale që kthen.
• Pyete bankën çfarë dokumentesh kërkon për pronën dhe për të ardhurat e tua.
• Lidhe afatin e marrëveshjes paraprake me miratimin e kredisë, që të mos e humbësh kaparin nëse banka vonon.

Shumë banesa shiten para se ndërtesa të përfundojë. Çmimi mund të jetë më i ulët, por edhe rreziku është më i madh, sepse paguan për diçka që ende nuk ekziston.

• Kontrollo ndërtuesin: a është biznes i regjistruar në ARBK dhe çfarë projektesh ka përfunduar më parë.
• Kërko lejen e ndërtimit dhe projektin, dhe kontrollo që banesa jote është pjesë e tyre.
• Në kontratë shkruaj afatin e përfundimit, gjobat për vonesë, sipërfaqen dhe si matet, materialet dhe çfarë përfshihet, si parkingu ose depoja.
• Paguaj me këste sipas fazave të ndërtimit dhe me transfer bankar.
• Pyet kur dhe si do ta marrësh certifikatën e pronës për banesën tënde.